Ik sprak onlangs met Chris Hedges over de klimaatcrisis, het boek dat ik in de gevangenis heb geschreven en wat het betekent om de realiteit onder ogen te zien.
We hebben onszelf dertig jaar lang voor de gek gehouden door te denken dat we niet met massale sterfte te maken gaan krijgen, maar nu weten we dat wel. Wat we nu nodig hebben, is profetisch leiderschap: mensen die bereid zijn om op te staan en te zeggen: jullie gaan sterven, en jullie dood zal afschuwelijk zijn, en jullie moeten door jullie donkere nacht van de ziel heen en er aan de andere kant weer uitkomen. Het is niet moeilijk. Je moet gewoon je leven op orde krijgen en doen wat je moet doen.
In deze link vind je de opname en het volledige transcript van ons gesprek in het Engels. Hieronder vind je de Nederlandse weergave.
Weergave gesprek:
Chris Hedges: Vanuit een cel in de Wayland-gevangenis schreef Roger Hallam – medeoprichter van Extinction Rebellion en Just Stop Oil – tijdens het uitzitten van zijn gevangenisstraf van vijf jaar zijn boek Suicide: The Political and Legal Implications of Creating Endless Mass Death. Het is een vernietigende aanklacht tegen een juridisch en politiek systeem dat is ontworpen om degenen te straffen die zich verzetten, terwijl het degenen beschermt die ons naar een massale uitsterving drijven.
In het tijdperk van de klimaatcrisis is het spreken van de waarheid een strafbaar feit geworden. Hallam en zijn vier medeverdachten, die elk een gevangenisstraf van vier jaar kregen, werden veroordeeld voor het organiseren van een Zoom-gesprek in 2022 om activisten te mobiliseren om op bruggen over de M25 te klimmen, de belangrijkste snelweg die Groot-Londen omcirkelt. Het doel op korte termijn was het verkeer stil te leggen.
Het doel op lange termijn was de regering te dwingen geen nieuwe olie- en gasvergunningen meer af te geven. Dit was geen symbolisch protest, zoals dat van activisten die tomatensoep gooiden naar Van Goghs Zonnebloemen, die achter beschermend glas in de National Gallery in Londen worden bewaard. Het was een protest dat bedoeld was om de handel en het staatsapparaat te verstoren — wat ook gelukt is. Maar zelfs de demonstranten die soep naar het schilderij gooiden – dat overigens niet beschadigd raakte – kregen zware gevangenisstraffen van bijna drie jaar opgelegd.
Hallam waarschuwt, als een verguisde bijbelse profeet, dat we nu al te maken hebben met ingrijpende verschuivingen in klimaatpatronen die de fundamenten van de menselijke samenleving ondermijnen. Onze infrastructuur en sociale structuren gaan in toenemende mate uit van klimaatmodellen die niet langer reëel zijn.
De zeespiegel stijgt snel. Tientallen miljoenen mensen die ooit als ‘veilig’ werden beschouwd tegen overstromingen aan de kust, worden nu als risicogroep aangemerkt. De opwarming van de aarde is in slechts tien jaar tijd bijna verdubbeld. De opwarming van de oceanen versnelt. Gedurende een periode van twee jaar duurden hittegolven in de oceanen, met temperaturen die 3 tot 5 °C boven normaal lagen, 500 dagen onafgebroken aan en bestreken 96% van de wereldzeeën.
Antarctica maakt de snelste gletsjerinstorting door die ooit is geregistreerd. Ontdooiende permafrost stoot broeikasgassen uit. Als de uitstoot van broeikasgassen niet binnen de komende zes jaar met 50% wordt teruggedrongen, zullen de gemiddelde mondiale temperaturen tegen 2030 volgens Hallam meer dan 2 °C bedragen, waardoor naar schatting 1 miljard mensen ontheemd zullen raken.
Dat is twintig keer zoveel als het aantal daklozen aan het einde van de Tweede Wereldoorlog, wat neerkomt op 1 op de 8 mensen op aarde. Er is een kans van 50% dat de Atlantische meridionale omkerende circulatie (AMOC) tegen 2050 instort, waardoor de temperaturen in Europa met 10 tot 30 °C zullen dalen. Naar verwachting zal de Noordpool in de zomer tussen 2030 en 2035 ijsvrij zijn. En tegen 2040 kunnen bosbranden jaarlijks 20% van het bosareaal vernietigen.
Dit is nog maar het begin. Roger Hallam is hier bij mij om de klimaatcrisis en zijn boek Suicide: The Political and Legal Implications of Creating Endless Mass Death te bespreken. Nou, Roger, zoals je weet heb ik het voorwoord voor dit boek geschreven, dus daar moet ik eerlijk over zijn. Het is een geweldig boek – ik zou het voorwoord niet hebben geschreven als dat niet zo was. En toen ik in Londen was, heb ik je in de gevangenis bezocht. Ik vroeg me af hoe die langdurige periode in de gevangenis je perspectief heeft veranderd, als dat al het geval was – niet alleen wat betreft je maatschappelijke rol, maar ook ten aanzien van de Britse samenleving.
Roger Hallam: Ik heb ongeveer 15 maanden in de gevangenis gezeten, en daarna nog zo’n vier maanden in voorlopige hechtenis. Ik ben nu al drie of vier jaar in en uit de gevangenis geweest vanwege verschillende zaken. Hoe dat me heeft beïnvloed? Ik ben er gewoon een stuk sterker door geworden. Mensen vinden dat misschien vreemd of ongebruikelijk, maar ik vind van niet.
Er is onlangs een onderzoek verschenen waaruit blijkt dat mensen die in de gevangenis hebben gezeten – en in het Verenigd Koninkrijk zijn ongeveer 250 mensen opgesloten [voor klimaatacties], wat, als je dat corrigeert voor de bevolkingsomvang, overeenkomt met meer dan 1.500 in Amerika – er na hun vrijlating juist meer, en niet minder, toegewijd uitkomen. Er zijn redenen waarom dat zo is, waarover we kunnen discussiëren, maar het geeft je zeker een idee van hoe een autoritaire staat er tegenwoordig uitziet.
Wat betreft het ondernemen van het massale vernietigingsproject dat we al uitvoeren, bevinden we ons in het Verenigd Koninkrijk al in een autoritaire staat en dat geldt uiteraard ook voor Amerika.
CH: Ik herinner me dat Craig Murray – die veel minder tijd in de gevangenis doorbracht dan jij – zei, toen hij vrijkwam, dat hij gewoonweg verbijsterd was over de totale zinloosheid, als dat het juiste woord is, van het soort leven dat veel van de gedetineerden leiden: het gebrek aan kansen, de armoede, zelfs het analfabetisme. Was dat iets wat jou ook opviel? Ik ben benieuwd of het je inzicht heeft gegeven in deze snel toenemende sociale ongelijkheid die de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk zeker kenmerkt.
RH: Ja, ik denk het wel. Het verraste me deze keer niet echt en het maakte ook geen bijzondere indruk op me – het is de zevende keer dat ik in de gevangenis zit. Ik kwam in de jaren tachtig in de gevangenis terecht, toen ik 19 of 20 was, vanwege de vredesbeweging. Dus ik heb ruime ervaring met het Britse klassensysteem, laten we het zo zeggen.
De Britse samenleving wordt al eeuwenlang gekenmerkt door extreme ongelijkheid, dat zit er als het ware ingebakken. Wat we echter moeten begrijpen, is dat mensen de kans en de moed hebben om hun omstandigheden het hoofd te bieden. Niet altijd natuurlijk – vaak vinden er in de gevangenis vreselijke tragedies en groot onrecht plaats, zoals mensen weten, zoals bij Chris. Maar tegelijkertijd gaan mensen gewoon door met hun leven. Mensen zijn in staat om hun leven in de hand te nemen en met enige waardigheid te leven in omgevingen die gekenmerkt worden door extreme provocatie en ontbering.
Ik heb over het algemeen een positieve kijk op de mens. We zijn tot veel in staat. We zijn niet zomaar stukjes dode materie die worden onderdrukt. We zijn heel goed in staat om terug te vechten, zowel innerlijk als uiterlijk. Anders zou de geschiedenis niet verlopen zoals die doet.
Voor mij was het dus echt een plek van bezinning, en ook van bewondering voor sommige van de mannen met wie ik opgesloten zat. Ik zat op een gang met mensen – ‘levenslangers’, zoals ze die in het Verenigd Koninkrijk noemen. Ik weet niet of dat elders ook zo heet, maar het zijn mensen die voor 25 jaar of langer naar de gevangenis zijn gestuurd. Veel van deze mensen hebben vreselijke dingen gedaan – dat valt niet te ontkennen. Maar velen van hen hadden besloten dat ze hun leven hoe dan ook toch gewoon zouden leiden. Ze waren spiritueel erg sterk. Niet allemaal natuurlijk, maar een groot deel wel.
Voor mij was dit een les: wat de slechteriken ons ook aandoen, we hebben altijd de keuze hoe we hierop reageren en hoe we ons leven inrichten als reactie op de onvrijwillige hel die ons door de machthebbers wordt opgelegd.
Nederlandse vertaling van Hallams boek
CH: Je hebt al langer het punt naar voren gebracht dat er een zogenaamde liberale vleugel binnen het politieke establishment bestaat die de realiteit van de klimaatcrisis weliswaar erkent, maar in wezen weinig tot niets doet – hooguit symbolische gebaren. En dan heb je nog de Trump-achtige klimaatontkenners. Beide kanten van deze politieke situatie zijn gevaarlijk. Leg dat eens uit.
RH: Nou, ik sta aan de kant van Martin Luther King. De vijand zijn de liberale gematigden, niet de Ku Klux Klan, zoals staat in de ‘Brief uit een gevangenis in Birmingham’. En dat bedoel ik niet op een of andere provocerende manier, of alleen maar om aandacht te trekken. Ik meen het vanuit het diepst van mijn wezen: wat me woedend maakt, meer dan ik onder woorden kan brengen, zijn niet de slechte mensen in de wereld. Er zijn altijd slechte mensen in de wereld, zoals verschillende mensen al hebben gezegd. Het probleem zijn die mensen die dat kwaad faciliteren, terwijl ze weten dat het kwaad is, en doen alsof ze goed zijn terwijl ze het doen. En dat is de liberale klasse.
Dit is de klasse die voortdurend het vermogen ondermijnt om de objectieve revolutionaire omstandigheden tot stand te brengen die op dit moment strategisch en ethisch onmiskenbaar noodzakelijk zijn, gezien het objectieve feit dat er in de komende twintig tot dertig jaar mensen zullen sterven als gevolg van de hele puinhoop die over ons heen zal komen en waarvan iedereen die hiernaar luistert op de hoogte is. Het probleem is het gebrek aan leiderschap – het gebrek aan revolutionair leiderschap – dat de liberale klasse aan de kaak stelt en duidelijk maakt dat, als we niet willen dat er mensen sterven, ze zich moeten verenigen om een revolutionaire beweging op te richten.
Ik bedoel dat niet op een of andere romantische manier van ‘een poster aan je muur hangen’. Ik bedoel op de klassieke twintigste-eeuwse manier van burgerlijk verzet: met een leiderschapsstructuur, met een massaorganisatie, met een expliciete strategie voor regimeverandering, en met een retoriek van woede en vastberadenheid. Zolang we die zaken niet op orde hebben, zullen we voortdurend worden gesaboteerd door wat ik de administratieve klasse zou noemen.
Ik ben de laatste tijd actief geweest in de binnenstad van Londen. Dit is het probleem: er zijn zoveel mensen die woedend zijn – vrijwel iedereen met wie je praat – en ik heb de afgelopen acht maanden bij duizenden mensen aangeklopt. Het probleem is dat de overgrote meerderheid van de campagneplatforms, de overgrote meerderheid van de overlegruimtes, in feite wordt gecontroleerd door deze administratieve klasse, die erop uit is om elke collectivisering van het verzet te verhinderen. Zodra je dat probeert, zitten ze je op de hielen. Ze gebruiken allerlei methoden om ervoor te zorgen dat je niet slaagt.
Dat is het probleem. Ik heb geen zin om in podcasts te verschijnen en te vertellen hoe slecht Donald Trump is. Dat hebben we al gedaan. Dat hebben we al achter de rug. Wat we moeten doen, is ons organiseren. En we moeten begrijpen hoe je dat aanpakt. We hebben een tweehonderdjarige traditie van organiseren, die teruggaat tot de Franse Revolutie. We moeten nederig genoeg zijn om te beseffen dat mensen in het verleden het veel beter deden dan wij, in plaats van te denken dat we gewoon wat kunnen rommelen op sociale media.
Aan het mobiliseren in Brixton
CH: Ik denk dat je heel goed hebt opgemerkt dat het organiseren van een revolutie vereist dat je je volledig inzet. Dat je veel tijd steekt in het spreken met verschillende groepen, in voorlichtingsprogramma’s, dat het niet online gebeurt, maar via persoonlijke contacten, en dat het arbeids- en tijdintensief is.
RH: Dat klopt. En het is geen raadsel waarom dat zo is. Mensen zijn in feite het resultaat van wat er op elk moment binnen een straal van ongeveer vijf meter om hen heen gebeurt – met andere woorden, wat de andere mensen doen in je directe omgeving. Ik heb hier jarenlang academisch onderzoek naar gedaan voordat ik Extinction Rebellion mede oprichtte. Er zit veertig of vijftig jaar psychologisch onderzoek achter. Mensen lezen geen boeken en besluiten dan om in actie te komen. Wat ze doen, is praten met mensen die ze respecteren, en als die mensen X doen, doen zij ook X. Als ze Y doen, doen zij Y.
Mensen kunnen enorm moedig zijn en mensen kunnen enorm slecht zijn, afhankelijk van wat er om hen heen gebeurt. De rol van de revolutionair is dus om die ruimtes vorm te geven. We hoeven het niet over individuen te hebben. We moeten het hebben over ruimtes en dynamieken. Er zijn verschillende soorten ruimtes: wat je tegen mensen zegt op de drempel van hun voordeur, wat je tegen mensen zegt in vergaderingen, wat je tegen mensen zegt in interviews zoals deze. Die ruimtes moeten allemaal samenkomen.
De belangrijkste boodschap moet zijn: als we ons niet verenigen, gaan we dood. En dat bedoel ik letterlijk. We hoeven niet te zeggen: „Hé jongens, we hebben wat problemen, en Trump is een vreselijk persoon“, en allerlei abstracte zaken. We moeten zeggen: “Jullie gaan dood, en jullie dood zal afschuwelijk zijn, en jullie moeten door jullie donkere nacht van de ziel heen en er aan de andere kant weer uitkomen en volwassen mensen worden – net zoals miljoenen en miljarden mensen in het verleden die met dezelfde situatie werden geconfronteerd.
Wat ongebruikelijk is, is dat we ons dertig jaar lang voor de gek hebben gehouden door te denken dat we niet met massale sterfte te maken hebben. En nu is dat wel het geval, want we zitten in 2026. Het is dus een kwestie van onszelf overwinnen. En dat is de rol van profetisch leiderschap. Er zijn niet genoeg profetische leiders, omdat dat soort functie niet wordt gewaardeerd. Er bestaat het idee dat iedereen spontaan de krachten zal bundelen – dat zullen ze helaas niet doen. Wat niet betekent dat ik een of ander patriarchaal, traditioneel, top-down, waardeloos leiderschapsmodel goedpraat. Waar ik op wijs zijn de grote leiders uit het verleden die opstonden en stierven voor de zaak, wat meestal gebeurt. Maar dat is geen probleem.
Van deur tot deur
Als we altijd zouden zeggen: “We willen geen leiders, want die worden uiteindelijk neergeschoten.” Nou, zo gaat dat. Dat hoort nu eenmaal bij het menselijk bestaan: opoffering. We hebben de geschiedenis nog niet beëindigd. We zitten er nog middenin, en we staan op het punt het laatste hoofdstuk ervan te bereiken. En een van de redenen waarom we zullen falen, is omdat we doen alsof de oude logica niet meer geldt, namelijk: je leeft een goed leven en als je wordt neergeschoten, dan is dat maar zo. Dat is de manier waarop we de toekomst moeten benaderen.
En dat gaat niet gebeuren, tenzij mensen zich gedragen zoals jij en ik, Chris. Wij zijn een paar van de weinige mensen in de westerse wereld die opstaan en het de mensen vertellen. En dat is wat Larry Kramer deed, die volgens mij de belangrijkste Amerikaan van de afgelopen honderd jaar is, niet Martin Luther King. Het is Larry Kramer, die opstond en zei: „Ga de straat op, anders ga je verdomme dood.” En dat zei hij keer op keer. En zoals je weet, heeft hij de strijd tegen aids en de weerzinwekkende situatie van eind jaren tachtig – toen homoseksuele mannen in de wachtkamers stierven – gekanteld. Hoe heeft hij dat voor elkaar gekregen? Door heel erg boos te worden. Het is niet ingewikkeld. Je moet gewoon je hoofd erbij houden en doen wat je moet doen.
CH: Is er een parallel te trekken: hoe sneller we afstevenen op ecocide, hoe harder de repressie wordt? Dat lijkt in ieder geval jouw ervaring te zijn.
RH: Ja, dat klopt, maar we trekken daar de verkeerde conclusie uit. We nemen de materialistische kapitalistische boodschap over, namelijk dat het leven een boekhoudsysteem is, en dat jij, Chris, tien dollar hebt, en ik neem er vijf van je af, en dan heb je er nog maar vijf over. Dit is wat links voortdurend doet: zich laten koloniseren door neoliberale kapitalistische logica. Als je in de gevangenis belandt, betekent dat niet dat je vijf dollar kwijt bent en er nog vijf over hebt. Het betekent wat jij er zelf van wilt maken.
Mensen zijn geen rekeningen. Als de neoliberale linkse beweging zegt dat onderdrukking heel erg is omdat mensen daardoor niet in opstand kunnen komen, dan verloochenen ze niet alleen de essentie van wat het betekent om mens te zijn, maar verkondigen ze ook gewoon empirische onzin. De geschiedenis staat bol van samenlevingen die steeds autoritairder werden. En juist omdat ze autoritairder zijn, komen mensen in opstand – niet ondanks dat autoritarisme, maar juist vanwege die obsceniteit. Je hebt Trump in Amerika en wat zijn de cijfers? Zo’n vijf, tien miljoen mensen zijn de straat opgegaan. Waarom is dat? Dat komt juist dankzij die repressie. De mensen in Minnesota zijn niet allemaal naar binnen gerend met de gedachte: „Schat, er is een kans dat ik mijn vrijheid of wat dan ook kwijtraak.” Ze zeiden: „Rot op hiermee, laten we meedoen”, want sommige dingen zijn belangrijker, toch? Namelijk zelfrespect en al dat soort dingen.
CH: Hoe zie je de ontwikkeling van de beweging? We hebben bewegingen gehad die dit soort radicale, confronterende reacties omarmden maar die uiteindelijk zijn getemd. Dat geldt voor de mainstream milieubewegingen, zoals de Sierra Club en dergelijke. Hoe zou je de gezondheid van onze radicale bewegingen beoordelen als het gaat om het confronteren van de macht?
RH: Nou, ik denk dat we ons in het donkerste uur vóór de dageraad bevinden. Dat is mijn analyse. Ik denk dat de radicale bewegingen enorm onvolwassen zijn als je kijkt naar de realiteit waarmee we worden geconfronteerd. Maar het is belangrijk om te beseffen dat dit niets nieuws is.
Er is een cyclus van verzet als reactie op onderdrukking. En je kunt zo’n cyclus van verzet hebben, waarna alles instort omdat je dat energieniveau niet lang vol kunt houden. En wat we nu meemaken, lijkt in veel opzichten op de laatste stuiptrekking van ontkenning, voordat het volkomen duidelijk wordt wat er aan de hand is. Om het met de woorden van een universiteitsprofessor te zeggen, wiens naam ik ben vergeten: „Er zal niets veranderen totdat er blanke mensen sterven.“ En dit was een professor van een elite-universiteit. Hij was natuurlijk al met pensioen. Als hij nog in dienst was geweest, zou hij dat niet hebben gezegd. Maar dat is, zoals we weten, het fundamentele omslagpunt. En er zullen blanke mensen gaan sterven. Uiteraard heb ik het hier ook over rijke blanken. Ze zullen gaan sterven omdat de klimaatcrisis een zelfmoordscenario is; daarom heet mijn boek ‘Zelfmoord’. Mijn boek heet niet: ‘De heersende klasse gaat ons de das omdoen, en zij zullen er goed vanaf komen, en wij niet.
CH: Ze denken dat het wel goed komt met hen?
RH: Dit is een uniek moment in de menselijke geschiedenis, want sinds 1945 hebben we de capaciteit om elke mens op de planeet te vernietigen. Het is niet zo dat eerdere heersende klassen erger waren dan deze. Uiteraard zouden zij zichzelf ook hebben vernietigd. Het punt is dat deze heersende klasse ons allemaal zal vernietigen, en dat ze ook zichzelf zullen vernietigen. En met ‘vernietigen’ bedoel ik dat wij zullen uitsterven, en dat zij zullen uitsterven. We kunnen wel wat obscene discussies voeren over de vraag of een paar van hen enkele decennia in de bunker zullen overleven, maar daar gaat het niet om. Het punt is dat de hele manier waarop onze beschaving de werkelijkheid ziet, onlosmakelijk verbonden is met de reden waarom we uitsterven.
Wat we nodig hebben, is een fundamenteel nieuwe manier om te zien wat het betekent om een menselijk leven te leiden. En dit klinkt op dit moment belachelijk, omdat we ons in het donkerste uur vóór de dageraad bevinden, maar ik kan je honderd procent garanderen dat er over tien jaar een revolutie zal plaatsvinden in de manier waarop we de aard van onze beschaving zien, net zoals er in tijden van extreme nood in de menselijke geschiedenis wel vaker profetische omwentelingen hebben plaatsgevonden. Daar is niets ongewoons aan. Wat er op dit moment gebeurt, is dat het lijkt alsof we de laatste dans houden in Hitlers bunker voordat de Russen arriveerden, snap je wat ik bedoel? Dat is de logica die door links-liberaal wordt gepropageerd. En in conservatieve kringen is het: laten we de realiteit nog tien jaar vergeten, doen alsof, en dan zullen we de dood onder ogen moeten zien.
CH: Er zijn bewegingen binnen samenlevingen die met een dreigende dood worden geconfronteerd – zoals de ‘Ghost Dance-beweging’ – waarbij mensen zich terugtrekken in crisiscultussen. Ik beschouw christelijk rechts als een crisiscultus. Je koppelt jezelf los van de werkelijkheid. Je omarmt magisch denken. Dat is ook een fenomeen van een overweldigende existentiële crisis.
RH: Ja. Dit gaat gebeuren, en het is allemaal heel eenvoudig. Ik ben socioloog. Emotioneel gezien is het afschuwelijk, maar analytisch gezien is het niet ingewikkeld: in tijden van enorme nood zal een samenleving op een aantal manieren uiteenvallen. Een manier is interne vernietiging – zelfmoord, zenuwinzinking, huiselijk geweld. Een andere manier is hedonisme – leef nu, vergeet de toekomst. En weer een ander manier is een of andere vorm van collectief, sekte-achtig gedrag of een fascistische verering van de dood, wat in feite is wat fascisme is. En de laatste manier zal de manier zijn die zich richt op de profetische liefde voor het leven en de mens. En uiteraard is het die laatste waar we onze kaarten op zetten. Maar het is naïef om te denken dat de andere manieren niet zullen bestaan. Het punt is dat alles dan mogelijk is.
En elk van die manieren kan de overhand krijgen. Maar niemand kan van tevoren voorspellen hoe het zal verlopen. Dat is nu juist het punt. Wat we echter met absolute zekerheid kunnen voorspellen, is dat het centrum, het hart van de samenleving, zal instorten. En dat is ook al aan de gang. Dat centrum is, zoals we weten, nu al een zombiegebied. Het bestaat alleen nog maar dankzij institutionele steun. Dat is dus het vooruitzicht voor de komende twee decennia.
Kunst door Mr. Fish. Je kunt deze kaart kopen en daarmee ons werk ondersteunen
CH: Ik wil graag ingaan op de klimaatcrisis. Naarmate deze crisis zich versnelt, zie je dat er steeds meer ‘klimaatforten’ ontstaan. Dat is wat Europa en de Verenigde Staten doen: het buitensluiten van degenen die naar het noorden vluchten. Kun je iets vertellen over de crisis en de toenemende druk die deze op de menselijke samenlevingen uitoefent?
RH: Nou, allereerst moeten we afrekenen met het idee van liberaal-links dat de klimaatcrisis ingewikkeld is. Er zijn heel veel talkshows en podcasts over de klimaatcrisis, en wat daar wordt uitgedragen is telkens een vaag idee. Er is echter niets vaags aan het uitstoten van CO₂ in de atmosfeer. Er zijn drie feiten die we moeten vaststellen, en dan kunnen we verdergaan met wat er op menselijke schaal gaat gebeuren. We zitten op 1,5 °C. Niemand kan dat betwisten. We stijgen met 0,4 °C per decennium. Dus we zullen rond 2035 de 2 °C bereiken, misschien iets eerder, misschien iets later.
Bij 2 graden activeren we alle omslagpunten in het aardse systeem. Nogmaals, misschien zullen er een of twee eerder bereikt zijn, misschien zullen er een of twee later bereikt zijn. Dat zal een onstuitbare klimaatinstorting veroorzaken. Iedereen weet dat. Dat betekent dat we naar 2,5, 3, 3,5 °C en dergelijke zullen gaan. En zodra we de 2 graden overschrijden, zal een kwart van de wereldbevolking op de vlucht zijn. Nogmaals, niet onmiddellijk, niet allemaal, maar wie houdt dat bij?
Zoals je in de inleiding al zei: dat zijn twee miljard mensen. Dat zijn twee miljard mensen die onderweg zijn. En in de komende decennia zal dat aantal alleen maar stijgen. Er is één uitweg, namelijk een revolutie die de koolstofuitstoot tot nul terugbrengt; daarom ben ik een revolutionair, want dat is de enige uitweg. En dan is er nog een technologische oplossing: geo-engineering en dergelijke. Het is dus niet honderd procent zeker dat we zullen uitsterven, maar we moeten accepteren dat dit nu het hoofdscenario is, want het is vrij moeilijk om een revolutie te ontketenen en er is geen garantie dat geo-engineering zal werken. Maar als je een realist zoekt, als iemand hiernaar luistert en denkt: „Oké, ik ben een realist”, dan moet je óók een revolutionair zijn en moet je óók geo-engineering overwegen. En natuurlijk komen daar nog AI, een nucleaire oorlog en allerlei onvoorspelbare factoren bij. Maar dít, klimaatverandering, is geen onvoorspelbare factor; het is natuurkunde. Het is net alsof je een bal laat vallen: die valt op de grond, toch? Je stoot CO₂ uit in de atmosfeer, die warmt op, we zitten nu op 1,5 en we gaan de 2 °C bereiken.
Dus als we dat eenmaal vastgesteld hebben, kunnen we bekijken wat het betekent als er een miljard mensen op de vlucht zijn. We weten hoe dat eruitziet, want tijdens de Tweede Wereldoorlog waren er 50 tot 100 miljoen mensen op de vlucht. Ten eerste vernietigt zoiets de wereldeconomie. Er zullen geen pensioenen meer zijn. Ten tweede zullen er, tenzij er een revolutionaire, religieuze transformatie plaatsvindt, genocides plaatsvinden op een schaal die vele, vele malen groter is dan wat er in de 20e eeuw gebeurde, want we weten dat fascisten de buitenstaander vermoorden. Dat is wat er op ons afkomt. En ze zullen degenen vermoorden die proberen dit te voorkomen.
Droogte in China
We gaan dus een periode in de geschiedenis tegemoet waarin we, tenzij we iets fundamenteels aan onszelf en onze samenleving veranderen, allemaal in de grootste golf van verschrikking terechtkomen die de mensheid ooit heeft meegemaakt. En het is ontzettend belangrijk dat mensen dat niet uit de weg gaan, want de enige manier om het te vermijden is door het onder ogen te zien – wat betekent dat we de dood onder ogen moeten zien. En daarom besteed ik steeds meer tijd aan het praten over religiositeit in de breedste zin van het woord. Als je niet onder ogen ziet wat het betekent om mens te zijn – dat wil zeggen, een bewust wezen dat zal sterven – en als je die realiteit niet accepteert wanneer het zover is, zul je nooit volwassen worden en in staat zijn om ten volle mens te zijn in het aangezicht van de gruwel. En het is heel goed mogelijk om dat te doen, toch? Maar het gaat níet gebeuren door de realiteiten waarmee we worden geconfronteerd te ontwijken. En dit is moeilijk, op zijn zachtst gezegd, maar het is niet onmogelijk.
CH: De consumptiemaatschappij is volledig gericht op de fantasie van eeuwige jeugd. We vechten tegen een cultuur die in wezen alles doet wat ze kan om het feit van onze eigen sterfelijkheid te maskeren of te verbergen.
RH: Daarom hebben we een enorme crisis op het gebied van geestelijke gezondheid, omdat de mainstreamcultuur zegt: ‘Je kunt eeuwig leven.’ Dat is de subliminale boodschap. Ik weet dat we dat in werkelijkheid wel ergens beseffen, maar dat is de boodschap: de idealisering van de jeugd, de idealisering van een leven zonder dood, wat natuurlijk een contradictio in terminis is. En dan hebben we de realiteit, namelijk dat mensen onder de dertig geconfronteerd worden met een langzame dood door uithongering en met de ondergang van de samenleving en al het andere dat daarbij hoort. En de oplossing daarvoor is een profetische getuigenis, zoals dat in het verleden altijd het geval was. En daarom zijn de nieuwe bewegingen die zullen opkomen – en die in staat zullen zijn om de crisis daadwerkelijk concreet aan te pakken, zowel materieel als spiritueel – nog niet geboren, om eerlijk te zijn, Chris. Ze zullen voortkomen uit de randgebieden van de sociale ruimte.
En de reden dat ik in dit soort programma’s verschijn, is niet om me tot die negentig procent te richten. Ik richt me tot die één procent van de mensen die ergens in hun achterhoofd weten dat zij degenen zijn die deze profetische getuigenis zullen geven. En daar is niets vreemds of raars aan. Ik heb een gesprek gehad met Paul Engler, die je misschien kent, een van de meest bekwame bewegingsorganisatoren in de Verenigde Staten, en we wisselen af en toe ervaringen uit omdat ik soortgelijk werk doe in Europa. En we waren het er allebei over eens. De allerbelangrijkste factor voor de groei van een beweging is profetisch leiderschap. Je hebt iemand nodig die rondgaat en zegt: „Jullie gaan verdomme dood. Ga eropuit.” Je wilt niet dat mensen je feiten en cijfers gaan voorschotelen.
Als ik lezingen geef, doe ik precies wat ik zojuist heb gezegd. Het kost twee minuten om iedereen uit te leggen hoe de stand van zaken is. Daarna is de kernvraag: hoe wil je je leven leiden? De kernvraag is niet: ‘Wat gaan we doen?’ Dat is een soort machinale vraag, toch? Weet je, Lenin was een machinale revolutionair. De vraag is niet wat we gaan doen. We hebben hier niet te maken met een kapotte automotor. We hebben te maken met een spiritueel wezen dat ‘de mens’ heet, en de kernvraag is: hoe ga je je leven leiden? En het mooie aan die vraag is dat het niet uitmaakt wat de uitkomst is, want de uitkomst ligt buiten jouw bereik, zoals we allemaal weten. Het is typisch humanistische arrogantie om te denken dat wij deze wereld beheersen. We beheersen deze wereld zeker niet, wat niet wil zeggen dat we een goed leven niet zouden moeten nastreven. Maar de reden dat we een goed leven leiden, is dat we in het goede geloven. En als je niet in het goede gelooft, word je geestelijk ziek.
Het kost niet veel tijd om je zaken op orde te krijgen. Je weet toch wel hoe dat eruitziet, Chris? Veel van je kijkers en luisteraars weten hoe het eruitziet als je je spirituele zaken op orde hebt. Maar iemand moet hierover gaan praten in plaats van over de vraag waarom de rijken vreselijk zijn en al dat soort dingen. Natuurlijk zijn de rijken vreselijk. Mensen hoeven niet te horen dat de rijken vreselijk zijn. Dat weten ze al 5.000 jaar. Wat ze moeten weten, is: wat houdt het in om een goed leven te leiden?
Kunst door Mr. Fish. Je kunt deze kaart kopen en daarmee ons werk ondersteunen
CH: Je had het net over het woord ‘religiositeit’ en ik weet dat dat voor jou belangrijk is, net als voor mij – niet op een orthodoxe manier, maar ik denk dat het essentieel is voor een succesvolle beweging waarin men niet wordt beoordeeld op het uiteindelijke resultaat, maar op iemands integriteit en inzet voor gerechtigheid. Ik vroeg me af of je daar wat dieper op in zou kunnen gaan.
RH: Het eerste wat we moeten vaststellen is dat ‘orthodoxie’, zoals je het noemde, in feite de seculariteit is die ons wordt opgelegd. Het hele idee van religie is immers een modern concept. Het woord ‘religie’ kwam pas in de moderne periode in gebruik. Vóór de moderne periode was het begrip ‘religiositeit’ doorgedrongen in alle aspecten van het leven. Wat de moderniteit deed, wat seculariteit deed, wat het kapitalistische regime deed, is religie vastpinnen als een zelfstandig naamwoord en het reduceren tot iets dat alleen op zondag plaatsvindt en een of ander vreemd geloof in een of andere concrete entiteit genaamd ‘God’. Dat heeft niets met religie te maken. Dat is wat seculariteit heeft gedaan. En de tragedie en de afschuwelijke misdaad van de seculariteit is dat ze mensen ervan weerhoudt zich over te geven aan het gevoel van het transcendente en de betovering van wat het leven is, omdat hun wordt verteld dat dat kinderspel is en al dat soort dingen, en dat het een of ander vreemd geloof is, alsof seculariteit en moderniteit zelf geen geloof zijn. De uitzondering is de moderniteit. Gedurende 99% van de menselijke geschiedenis hebben mensen geloofd in transcendente verschijnselen, het transcendente binnen het materiële, en aanverwante ideeën.
En zelfs vandaag is 80% van de wereldbevolking zich ervan bewust dat er meer is dan alleen maar uitgaan en geld verdienen. We moeten begrijpen dat hier een hele geschiedenis aan ten grondslag ligt, net zoals er een geschiedenis is van het imperialisme en van de onderdrukking van het gewone volk; er is ook een geschiedenis van het ontnemen van het gevoel voor het transcendente aan de cultuur. En dit is de belangrijkste reden waarom we niet veerkrachtig zijn, waarom mensen uitgeput raken omdat ze denken dat ze alleen maar zichzelf zijn. Maar ‘alleen maar jezelf zijn’ is gewoon een of ander vreemd sekte-idee van Newtoniaanse natuurkundigen. Het is duidelijk dat we niet op onszelf staan. We maken deel uit van iets universeels dat niet in woorden te vatten is. En alleen omdat iets niet in woorden te vatten is, betekent dat nog niet dat het niet bestaat. Ga in godsnaam eens wat kwantumfysica lezen.
We moeten dus terugvechten, en dit is een groot strijdtoneel: we moeten duidelijk maken dat het vanzelfsprekend en natuurlijk is, en dat het absoluut noodzakelijk is dat we gaan begrijpen wat we zijn – namelijk dat we deel uitmaken van iets dat groter is dan onszelf. Het is geen of andere postmoderne gril; het is de realiteit. We maken objectief gezien deel uit van iets groters, en dat zijn we altijd geweest en zullen we altijd blijven. En zodra we ons hiermee gaan bezighouden, heb ik grote hoop dat de jongere generatie, de mensen jonger dan dertig, er klaar voor is, want het is ondraaglijk om in een wereld te leven waarin je helemaal op jezelf bent aangewezen. Mensen zullen ernaar op zoek zijn. En als we geen progressieve, pro-sociale visie bieden op wat het transcendente is, weten we wat er zal gebeuren: de Nietzscheaanse nazi-ruimte zal iedereen opslokken en iedereen ertoe brengen de dood en vernietiging te aanbidden als een soort perverse vorm van transcendentie.
De strijd is begonnen, maar het idee dat het hier alleen om ongelijkheid gaat, is verschrikkelijk zelfvernietigend. Mensen moeten in iets geloven dat groter is dan zijzelf. En dat is er toch al? Betere mensen dan ik zullen ongetwijfeld uitwerken hoe dat er de komende twintig jaar uit gaat zien. Maar het lijdt absoluut geen twijfel dat we níet zullen winnen door te doen alsof we slechts levenloze materie zijn, want dat zijn we niet.
CH: Ter afsluiting: hoe ziet deze revolutie er in het ideale geval uit? Hoe wordt ze opgebouwd? Hoe komt ze tot stand? En hoe worden de heersende mondiale elites onttroond?
RH: Nou, ten eerste door de vraag niet te stellen. Ik bedoel, als je de vraag stelt, Chris, zonder eerst het spirituele werk te doen voordat je de vraag stelt, ben je binnen zes maanden weer weg. Daarom zei Gandhi dat je jezelf moet zuiveren voordat je ten strijde trekt. Iedereen heeft dit de afgelopen 2.000 jaar zo gedaan. Je kunt je troepen niet ten strijde sturen met het idee dat je eerst de linkervleugel gaat aanvallen, dan de rechtervleugel, en vervolgens X, Y en Z gaat doen. Allereerst moet je tot God bidden. Tot God bidden is het belangrijkste, want dat geeft je de moed om al het andere te doen. Zodat je, als het erop lijkt dat je aan het verliezen bent, je niet omdraait en vlucht, want als je dat doet, gaat iedereen dood. Ik bedoel, dat is natuurlijk de militaire versie ervan, maar er is ook een geweldloze, op Gandhi geïnspireerde versie. Dus de eerste vraag is om die vraag samen met anderen te stellen, in een of andere vorm van gemeenschap, in een bijeenkomst: wat willen we met ons leven doen? Wat zijn onze verplichtingen tegenover onze ouders en onze kinderen? Wat is onze verplichting tegenover onze landgenoten? Wat is het algemeen belang? Dat zijn de kernvragen. Pas als je voldoende tijd hebt besteed aan het stellen van die vragen, en je een praktijk hebt die je regelmatig weer met die vragen in contact brengt, kun je de strijd aangaan.
Gandhi op de Tolstoy-boerderij in Zuid-Afrika, waar hij zich voorbereidt op het geweldloze verzet
En als je ten strijde trekt, zijn er een paar basisregels. Die houden in dat je al je middelen op één moment en op één plek moet concentreren. Met andere woorden: je moet een massale eenheid vormen. Je moet je leiders en generaals kiezen, die zullen zeggen: „Ga daarheen. We gaan op 2 oktober naar Washington. We gaan niet een beetje in september naar Washington, en een beetje in november, en een beetje in december.”
Iemand moet de grote strategische beslissingen nemen, en daarvoor moet je natuurlijk verstandige mensen kiezen. Maar je kunt daar niet omheen. En als je dan eenmaal de strijd aangaat met de gevestigde macht, moet je een positieve boodschap hebben over wat je daarna gaat doen. Je kunt niet alle neoliberale burgerweerstandsbewegingen van de afgelopen twintig jaar hebben die een of andere dictatuur in Egypte of Oekraïne omverwerpen en vervolgens gewoon het liberale kapitalisme herstellen, dat vervolgens overgaat in monopolistisch kapitalisme. Je moet een fundamenteel revolutionaire eis hebben. En die revolutionaire eis is loting, wat de oorspronkelijke betekenis van democratie is: mensen die willekeurig uit de bevolking worden geselecteerd om de beslissingen voor de samenleving te nemen. Dat is wat ze in Athene deden en wat ze in Florence deden.
Pas de laatste 200 jaar hebben we het verwrongen idee dat stemmen bij verkiezingen democratie is. Dat is het niet. Dat is aristocratie. Het is oligarchie. Je hoeft alleen maar naar Amerika te kijken om te zien hoe dat uitpakt. Er is ons dus al die tijd voorgespiegeld dat we een democratie hebben; dat is niet zo. Maar het heeft geen zin om te klagen en te proberen het stemmen te verbeteren. Je hebt een heel nieuw systeem nodig, namelijk een systeem waarbij je mensen selecteert via loting, willekeurig. Dan bestaat 70% van de mensen in de besluitvormende vergaderingen uit arbeiders, omdat 70% van de bevolking uit arbeiders bestaat. En dan is het natuurlijk een heel andere discussie. Dat is de revolutie van de 21e eeuw. Tenzij je dat expliciet maakt, vervallen mensen weer in liberale denkwijzen, en dan krijg je fascisme, want het heeft natuurlijk geen zin om op de Democraten of de Labourpartij te stemmen. Het werkt alleen maar een grotere fascistische opmars bij de volgende verkiezingen in de hand. Daarom heb je strategisch en profetisch leiderschap nodig; anders zeggen mensen: „Ja, laten we de Democraten nog één kans geven.” Die dagen zijn voorbij.
House of The People – het modelleren van samenstellingen en loting
CH: Ja, die dagen zijn al lang geleden verdwenen. Maar de liberale klasse is er behoorlijk goed in om mensen bij elke verkiezingscyclus weer terug te drijven in de doodse omhelzing van het politieke systeem. Dat is waarschijnlijk ook de reden waarom ze er zijn.
RH: Wat doen mensen nadat ze hun spirituele voorbereiding hebben gedaan? Je moet je organiseren binnen je gemeenschappen. Zo simpel is het. En iedereen denkt dat dit keihard werken is. Natuurlijk is het keihard werken. Maar op een gegeven moment verloopt het ook niet meer lineair. Zoals in de gemeenschap waar ik me bezighoud met organisatie: we kwamen met z’n vijven of z’n zessen bij elkaar, drie of vier avonden per week, en toen zijn we een gemeenschapscampagne gestart, en binnen zes maanden hadden we een naamsbekendheid van twintig, dertig procent. Dit is mijn dagelijkse werk, snap je? Het is niet dat ik dit allemaal verzin.
Mijn dagelijkse werk bestaat uit het organiseren van acties, dat is nu eenmaal wat er moet gebeuren. Het heeft geen zin om naar conferenties te gaan of op sociale media te zitten. Daarmee laat je de fascisten gewoon winnen, want de strategie van de fascisten is om de gemeenschappen in te gaan en die gemeenschappen te organiseren. En als jij ze niet organiseert, dan doen de fascisten het wel. Dit is een van de grootste problemen met seculier links: ze houden eigenlijk niet van mensen. Ik bedoel, je moet beslissen of je een democraat bent of niet. Als je een elitaire, anti-menselijke linkse democraat bent, prima, maar wees er dan tenminste eerlijk over. Als je echt oprecht van de gewone mensen houdt, dan moet je eropuit gaan en met ze praten, in godsnaam. Je hebt honderdduizend Amerikaanse jongeren nodig voor een grote ‘vrijheidszomer’, waarbij ze de zomer doorbrengen met het aankloppen bij deuren in arbeiderswijken, naar mensen luisteren, hen bijeenbrengen in vergaderingen, hen in staat stellen hun eigen politieke realiteit te creëren zoals Paulo Freire dat in Brazilië deed, en vervolgens hun kandidaten naar voren schuiven, projecten voor onderlinge hulp opzetten, lokale campagnes organiseren, die bundelen, een massabeweging opbouwen, en dan is het een kwestie van aan de slag gaan. Het is echt geen hogere wiskunde, toch? Er maar over blijven zitten jammeren is gewoon een zelfmoordstrategie, zoals we weten.
CH: Bedankt, Roger. Ik wil Max, Thomas en Nawelle bedanken, die de show hebben geproduceerd. Je kunt me vinden op ChrisHedges.Substack.com.
Bestel een exemplaar van Suicide
Prison Notebook is een door lezers gesteunde publicatie. Wil je nieuwe berichten ontvangen en mijn werk steunen? Overweeg dan om gratis of betaald abonnee te worden.
[Nederlandse vertaling: Beste-ID]
