Op 16 oktober sprak prof. dr. Henk den Uijl, bijzonder hoogleraar Filosofie van bestuur en beleid, zijn inaugurele rede uit. Zijn leerstoel aan de UvH is ingesteld door de Nederlandse School voor Openbaar Bestuur.
Waarover gaat je oratie, in het kort?
“Over de vraag hoe bestuurders, beleidsmakers en ambtenaren in een tijd van onzekerheid en onmacht toch morele verantwoordelijkheid kunnen dragen. Onze instituties zijn groot en complex geworden en we hebben het gevoel dat we bestuurlijk vastlopen. Kun je dan nog verantwoordelijk zijn voor zaken waarover je nauwelijks controle hebt? Ik betoog dat dit kan, maar dan moet je bereid zijn om risico te nemen. Soms betekent dat dat je je verzet tegen een wet, regel of bestuurlijke gewoonte, op basis van wat je in een concrete situatie ziet gebeuren.”
Je maakt regelmatig een uitstapje naar Hamlet, het beroemde toneelstuk van Shakespeare. Wat hebben Hamlet en Polonius ons te leren?
“Ze laten twee manieren zien waarop verantwoordelijkheid kan mislukken. Polonius, de adviseur van de koning, schudt de ene mooie levenswijsheid na de andere uit zijn mouw. Je kunt ze zo vertalen naar moderne bestuurlijke taal: ‘wees transparant’, ‘volg je moreel kompas’, ‘handel naar de bedoeling’. Maar ondertussen is het enige dat hij feitelijk doet het in stand houden van spionage, surveillance en controle. Hij wil vooral dat alles voorspelbaar blijft en mensen in de pas lopen. Hij gebruikt de moraal om het systeem intact te laten. Modern bestuur doet dat ook wel: veel praten over waarden, terwijl er niets verandert en weinig wordt geriskeerd.
Bij Hamlet is het omgekeerd. Zijn reflectie is oprecht en diepzinnig, maar ze verlamt hem. Hij twijfelt aan de zin van zijn handelen, aan wat hij kan weten en aan zijn eigen motieven. Daardoor stelt hij steeds uit, tot de omstandigheden hem tot impulsief handelen dwingen. Ook dat zien we in bestuur: een besluit dat steeds wordt uitgesteld omdat gedeelde grond, laat staan compromis, in politiek en samenleving nauwelijks nog mogelijk is. Maar de werkelijkheid dringt zich vroeg of laat aan ons op.
Beiden nemen geen risico en dragen daardoor uiteindelijk geen verantwoordelijkheid. De opgave is om de eerlijke reflectie van Hamlet te omarmen zonder te verstenen, en de moraal van Polonius niet als schaamlap te gebruiken.”
Lees het hele interview op de site van de Universiteit voor Humanistiek.
