Daar zaten we dan: drie vrouwen – een neurowetenschapper, een mycoloog en ik – in gesprek over de raadselen van de liefde, toen er in de schemerige lucht, met de ondergaande zon boven de Andes als achtergrond, een wolk verscheen in de perfecte vorm van een gebroken hart. Plotseling vroegen we ons af wat de oorsprong was van het hartje als universeel symbool van de liefde. Het komt niet voor in de hiërogliefen van de Egyptenaren of de in uitgebreide pictogramtaal van de Azteken, met hun levendige emoji’s, en toch was het tegen de tijd van de romantici een vast onderdeel geworden van liefdesbrieven en medaillons, de favoriete vorm van sieraden van koningin Victoria, vandaag de dag herkend door elke cultuur in elke taal, alomtegenwoordig in tattooshops en sms-berichten, getekend in het natte zand door onze kinderen, op onze rug getekend door onze geliefden, en gegraveerd op de grafstenen van onze overledenen.
Het antwoord, afkomstig uit het dunne draadje van het selectieve, collectieve geheugen dat we verwarren met geschiedenis, gaat over imperium en ecologie, liefde en ondergang, en nog meer liefde.
Munten uit Cyrene, circa 510-470 v.Chr.
In 1990 publiceerde het tijdschrift Expedition een afbeelding van een munt die bijna tien jaar eerder was opgegraven in het heiligdom van Demeter en Persephone in Cyrene, het huidige Libië. Op de zilveren drachme uit circa 500 v.Chr. staat een klein hartje dat zo vertrouwd is dat het vreemd modern aanvoelt – een afbeelding van het zaad van een mysterieuze plant, waarvan de stengel en bloei op de achterkant van een andere Cyreense munt staan.
In de oudheid noemde men het silphium. Het lot van deze plant is misschien wel het eerste geval van het uitsterven van een soort in de geschiedschrijving. De nalatenschap van de plant is het meest duurzame grafische symbool van de moderne wereld.
Met zijn gouden pomponbloesems en netjes gebroken takken zag silphium er niet alleen magisch uit – de plant werd aangekondigd als een wondermiddel. Maar geen van de geneeskrachtige eigenschappen werd meer vereerd dan de dubbele potentie als afrodisiacum en anticonceptiemiddel, waardoor het de bijnaam ‘plant voor geliefden’ kreeg. In een samenleving waar vrouwen geen politieke macht en geen burgerrechten hadden, was hier een weg naar een mondige belichaming. Hier was een plant die plezier en reproductieve rechten in de handen van mensen legde.
Maar ondanks de zorgvuldigheid waarmee de ouden silphium verzorgden, bood de plant weerstand tegen cultivering. Hippocrates zelf rapporteerde twee mislukte pogingen om de plant van Cyrene naar Athene te transplanteren. Lang voordat Erasmus Darwin de seksuele voortplanting van planten sensationeel maakte en voordat Gregor Mendel de moderne wetenschap van de genetica had ontwikkeld, konden de Grieken niet begrijpen hoe de bijzondere evolutionaire aanpassing van silphium de plant verzwakte. De mens werd meer verantwoordelijk voor het voortbestaan van de plant.
Het zaad van silphium, uit La vérité sur le prétendu Silphion de la Cyrénaïque, 1876.
Als eenhuizige struik heeft silphium zowel mannelijke als vrouwelijke bloemen op één plant. De mannelijke bloemen zijn vruchteloos en de vrouwelijke geven de hartvormige zaden. Maar in tegenstelling tot de androgyne planten die bekend staan als ’perfecte bloemen’ – die zowel de mannelijke stuifmeelproducerende meeldraden als de vrouwelijke eicelproducerende stampers bevatten en daarom zichzelf kunnen bestuiven – groeien de vrouwelijke bloemen van silphium onder de bladeren en de mannelijke erboven, zodat ze de hulp van een insect of een menselijke tuinier nodig hebben om te worden bestoven.
Zeven eeuwen lang verzorgden de Grieken de plant nauwgezet en gaven de overlevering van het kwetsbare geheim van generatie op generatie door. Tegen de tijd van het Romeinse Rijk was silphium zo kostbaar geworden dat het werd verhandeld voor de prijs van zilver en werd geaccepteerd als belastingbetaling voor de staatskas.
Maar toen de Romeinen begonnen met hun brute verovering en culturele assimilatie, deden ze wat alle kolonisatoren doen: ze negeerden de inheemse kennis die ervoor had gezorgd dat silphium kon overleven. In de eerste eeuw van de moderne jaartelling klaagde Plinius de Oudere in zijn Natuurlijke Historie dat er slechts ‘een enkele stengel was gevonden’. In een wrede ironische wending werd de laatste steel van dit oude symbool van vrouwelijke empowerment gegeven aan de getroubleerde tiran Nero, die zijn moeder en al zijn vrouwen vermoordde en vervolgens op zijn lier speelde terwijl Rome in brand stond, voordat hij zelfmoord pleegde.
Nero door Auguste Rodin, 1900-1910.
Silphium, dat al tweeduizend jaar als uitgestorven werd beschouwd, was zo ver weg geraakt in ons collectieve geheugen dat sommigen begonnen te twijfelen of het ooit wel had bestaan.
Maar toen kwam er een helder bewijs van de manier waarop de liefde voor het leven en de waarheid altijd sterker is dan de zucht naar macht: in het begin van de jaren 2020 ontdekte de Turkse botanicus Mahmut Miski, aan het hoofd van een groep onderzoekers en boeren in Anatolië, een zeldzame inheemse struik – Ferula drudeana – waarvan de morfologie en chemische eigenschappen nauw aansluiten bij de beschrijvingen van silphium door de antieke schrijvers.
Ferula drudeana (Royal Botanic Garden Edinburgh)
Twee beschavingen verder, na de Grieken die er niet in waren geslaagd deze kostbare plant te kweken, ontdekten Miski en zijn team dat hij in een kas kon worden gekweekt met behulp van koude stratificatie – een proces waarbij de zaadrust wordt doorbroken door winteromstandigheden na te bootsen: koud, vochtig en donker. Dit betekent dat silphium, mits goed verzorgd, het lot van de zwarte roodborst of dat van de ginkgo kan ondergaan en terug kan keren uit de uitsterving, waarbij de kleine zaadjes opnieuw wortels en scheuten in de aarde laten groeien – een mooie herinnering dat zelfs na alle verwoestingen van tijd en terreur het hart weer tot leven kan komen.
Dit verhsaal verscheen oorspronkelijk op de site van The Marginalian.
