Filosofe Sabine Roeser van de TU Delft betoogt in een recent artikel dat kernwapens onvoldoende aandacht krijgen binnen de techniekfilosofie, ondanks het feit dat ze een van de meest urgente existentiële risico’s vormen. Ze reageert in haar bijdrage positief op het werk van Michael Haiden (Cheering for the Bomb?) die de discussie van kernwapens in de techniekethiek onder de aandacht brengt en daarbij onder andere het werk van Kenneth Waltz (The Spread of Nuclear Weapons: more may be better) kritisch bespreekt. Roeser voegt haar eigen ethische perspectieven toe, met name over de rol van morele emoties.
Het dagelijkse dilemma
Het risico van kernwapens vraagt volgens Roeser om een paradoxale houding: we moeten ons bewust zijn van het gevaar om te kunnen handelen, maar tegelijkertijd moeten we het negeren om ons dagelijks leven voort te zetten. Dit veroorzaakt cognitieve dissonantie, vergelijkbaar met hoe we omgaan met klimaatverandering en AI-risico’s. Sinds het einde van de Koude Oorlog is de aandacht voor kernwapenrisico’s sterk afgenomen, terwijl het gevaar nooit is verdwenen, en gezien de huidige geopolitieke spanningen in de wereld weer extra urgent is.
Kritiek op de MAD-doctrine
De theorie van wederzijds verzekerde vernietiging (‘mutually assured destruction’, ofwel MAD) stelt dat kernwapens nooit gebruikt zullen worden omdat een tegenaanval gegarandeerd is die tot totale vernietiging zal leiden. Kenneth Waltz beweert dat kernwapens daarom vrede brengen. Roeser bekritiseert deze ‘hyperrationele’ benadering om verschillende redenen: onbedoelde lanceringen blijven mogelijk, zoals historische bijna-ongelukken aantonen; conventionele oorlogen worden niet voorkomen door kernwapens; democratische principes worden ondermijnd door de vereiste top-down bestuursstructuren; de vermeende vrede geldt vooral voor de kernmachten onderling, terwijl niet-nucleaire landen oorlog blijven ervaren, en emotionele factoren kunnen in crisissituaties alsnog de doorslag geven.
De rol van emoties
Roeser pleit voor het erkennen van morele emoties zoals mededogen, empathie en verantwoordelijkheidsgevoel in besluitvorming over kernwapens. De MAD-doctrine, met haar schaakachtige calculaties, is uiteindelijk zelfondermijnend en beperkt in haar rationaliteitsbegrip. Emoties kunnen juist de ethische tekortkomingen van dergelijke hyperrationele benaderingen blootleggen.
Conclusie
Kernwapens vormen volgens Roeser een tragische culminatie van wetenschappelijke vindingrijkheid die ironisch genoeg kan leiden tot totale vernietiging. Techniek en ingenieurswerk vergen grondige ethische reflectie, zoals techniek-ethici in allerlei contexten beargumenteren. Roeser roept op tot een herijking van techniek en wetenschap, ook in de context van kernwapens, waarbij zorg voor de mensheid centraal staat. De middelen die in kernwapens worden geïnvesteerd, zouden beter besteed kunnen worden aan het verbeteren van levensomstandigheden wereldwijd, wat ook zou bijdragen aan geopolitieke stabiliteit. Filosofen en ethici hebben de verantwoordelijkheid om dit onpopulaire maar cruciale onderwerp van de existentiële risico’s van kernwapens onder de aandacht te blijven brengen.
