Hoe moeten we omgaan met de opwarming van de aarde?

De ontregeling van klimaat en leefwereld is letterlijk onherroepelijk: de komende ontsporing zit al ingebakken in de stand der dingen. Ongetwijfeld zullen we erin slagen ons hier en daar aan de veranderingen aan te passen. Hoewel videogames en blockbusters ons…

“Hoe moeten we omgaan met de opwarming van de aarde?” Voor een jurist is dit een gemakkelijke vraag omdat het Internationaal Gerechtshof die onlangs al voor ons heeft beantwoord. De kern van dat antwoord is dat op elke staat een…

We weten al een halve eeuw wat er zou gebeuren. Wetenschappers waarschuwden, activisten gingen de straat op, politici deden plechtige beloftes. Er zou een plan zijn. De transitie was begonnen. Maar na eindeloze klimaatconferenties en biljoenen euro’s aan klimaatbeleid is…

De aarde warmt snel op maar de inspanningen om deze opwarming tegen te gaan verslappen. Een veelgebruikt argument is dat het economisch schadelijk is om substantiële maatregelen te nemen. Die maatregelen zouden het bedrijfsleven schaden, zoals bijvoorbeeld bij het belasten…

Wetenschappers waarschuwen al decennia voor de catastrofale gevolgen van klimaatverandering, maar de politieke daadkracht blijft achterwege. Ruim driekwart van de landen haalt de klimaatdoelen niet en overheden investeren schrikbarend weinig in technologische innovaties om duurzame energie op te wekken of…

Inmiddels heeft het klimaatbeleid op steeds meer terreinen effect op ons dagelijks leven, zoals ons energiegebruik, vervoer en voedsel. Verandering roept echter weerstand op. Zeker in tijden van internationaal kantelende machtsblokken, waar belangen razendsnel wisselen. Mede daardoor is het klimaatbeleid…

Uit de meest recente IPCC-rapporten blijkt dat klimaatverandering kan leiden tot enorme schade voor zowel mens als natuur. Bovendien laat het rapport zien dat door implementatie van het Parijsakkoord de meest ernstige gevolgen kunnen worden voorkomen – en dat de…

De klimaatverandering confronteert ons met een merkwaardige tegenstelling. We weten al decennia wat er aan de hand is, maar er gebeurt te weinig om het tij te keren. Dat roept een fundamentele vraag op: waarom leidt kennis in dit geval…

Omgaan met de opwarming klinkt als het je erbij neerleggen en aanpassen. Dat is onethisch, en een doodstraf voor de kwetsbaren onder ons. Willen we de aarde leefbaar en de opwarming onder de 2°C houden, dan zijn radicale en onmiddellijke maatregelen…

Met de opwarming van de aarde moeten we onze steden en regio’s anders inrichten. Waterbeheerders en planologen gebruiken daarvoor vaak de natuur als inspiratie voor klimaatoplossingen. Dit is te zien in nieuwe credo’s als ‘building with nature’ en ‘nature-based solutions’…

In deze bijdrage focus ik op het gedrag van ‘gewone’ mensen. Veel mensen vragen zich af wat zij kunnen doen aan de opwarming van de aarde in vergelijking met onwillige en ontkennende regeringen en grootvervuilers in het bedrijfsleven. Maar de…

In de westerse wereld groeit sinds enige jaren eindelijk weer de steun voor kernenergie. Zelfs Diederik Samsom is niet langer tegen. Logisch, want Diederik weet dat grondstoffen de achilleshiel zijn van de energietransitie, en daarmee van succesvol klimaatbeleid. En in…

When the skies turn green, grey, brown, When our lungs choke in foul smoke, And trees can no longer breathe. When the sun is blamed for our baking plains, And rain turns into a capricious foe, What will we, human…

Onze benadering van de klimaatproblematiek bevat een fundamenteel naïeve aanname. We zien de opwarming van de aarde als een gevolg van een optelsom van ‘verkeerde’ keuzes die mensen over de hele wereld maken. Dat is terecht. Het lijkt dan slim…

Hoe meer de klimaatverstoring voelbaar wordt, hoe minder prioritair klimaatbeleid lijkt. Dat is de paradox van de wegsmeltende klimaatambities. Bovendien zorgt de exponentiële groei van bitcoins en artificiële intelligentie voor meer uitstoot. Met iedere vraag of opdracht aan AI en…

De opwarming van de aarde vormt een reële bedreiging voor het voortbestaan van samenlevingen. Door de uitstoot van broeikasgassen stijgt de temperatuur, wat leidt tot smeltende ijskappen, stijgende zeespiegels, verlies van biodiversiteit en toenemende extreme weersomstandigheden. Sommigen, onder wie Elon…

In de miljarden jaren sinds de aarde ontstond, kende het klimaat vele gezichten: lange perioden van broeierige warmte en ijstijden. Ook nadat de mens verscheen, bleef dat ritme nog lange tijd herkenbaar: traag stijgen, traag dalen, een wereld die ademde…

Hoe kunnen we de opwarming van de aarde afremmen? En hoe kunnen we zorgen dat de aarde niet meer opwarmt dan 1,5 graad, een grens die internationaal is afgesproken omdat we dan nog redelijk comfortabel op aarde kunnen leven? Volgens…

De vraag is provocerend in een tijd waarin onze politieke leiders steeds minder aandacht aan deze kwestie besteden. Ik zal proberen een redelijk antwoord te bedenken, maar op dit moment ben ik erg pessimistisch. Het uitsterven van de mensheid is…

Artificiële intelligentie zal de klimaatproblematiek volledig oplossen. Dat gelooft Sam Altman, CEO van OpenAI, het bedrijf dat ChatGPT lanceerde en in oktober 2025 op een half biljoen dollar gewaardeerd werd. Altmans missie is het bouwen van artificial general intelligence (AGI),…

Klimaatverandering is geen ecologisch probleem meer, het is een existentiële stresstest voor onze samenlevingen. In De duivel in elk van ons beschrijf ik hoe klimaatverstoringen de nieuwe geopolitieke breuklijnen vormen: droogte die conflicten aanwakkert, voedselschaarste die staten ondermijnt, klimaatrampen die…

Het tij lijkt gekeerd. Het rechtse beleid (en de autoritaire verleiding) in de meeste landen heeft de klimaatagenda verwoest. Centrumrechtse partijen verkiezen nu een alliantie met uiterst rechts boven een genuanceerde ‘green deal’ met centrumlinks. Het lijkt nu wel zeker:…

Volgens Wikipedia beschrijft de term ‘klimaatcrisis’ de ecologische, politieke en maatschappelijke gevolgen van de door de mens veroorzaakte opwarming van de aarde[1]. Hoe meer het klimaat opwarmt, hoe bewuster de term wordt ingezet—in plaats van neutralere woorden—om de ernst en…

Klimaatverandering bedreigt het voortbestaan van de mensheid op aarde. Die ongemakkelijke waarheid wordt steeds breder erkend. Uit de grootste internationale opiniepeiling over het klimaat ooit gehouden gaf 80% van de ondervraagden aan zich steeds grotere zorgen te maken over klimaatverandering…

Misschien moeten we niet alleen leren sterven, maar ook leren uitsterven, zoals Roy Scranton, en recenter ook Lisa Doeland, reeds voorstelde. Het is inmiddels duidelijk, met een consensus van 95%, gebaseerd of wetenschappelijke papers, dat de aarde versneld aan het…

Two roads diverged in a wood, and I— I took the one less traveled by, And that has made all the difference. — Robert Frost ‘We staan op het punt waar twee wegen uiteenlopen,’ schreef de Amerikaanse biologe Rachel Carson…

door Joachim Duyndam, humanist   Op een avond in november zat ik nog wat te schrijven en te schaven aan een artikel over het thema ‘geest’. Als filosoof houdt de geest mij al heel lang bezig, maar de laatste tijd…

In 1669 schreef de Franse wis- en natuurkundige en filosoof Blaise Pascal in zijn Pensées: ‘Al het leed der mensen spruit hieruit voort, dat zij niet rustig in hun kamer kunnen blijven’. Hij heeft een punt. Mensen vechten oorlogen uit,…

Verleiding is een universeel en krachtig verschijnsel. Het speelt een rol in romantiek en voortplanting, maar ook in reclame, sociale media, voedsel, politiek en technologie. Wat ooit begon als een evolutionair mechanisme om voortplantingskansen te vergroten, is uitgegroeid tot een…

Het is oudejaarsdag 2054, twintig graden onder nul. Op de achtergrond zingt Marvin Gaye zachtjes: “Live life for the children. Let’s save the children.” Ik, Q, ben negentig en praat met mijn achterkleindochter P. We hebben net gehoord dat de…

Het klimaat is geen storm die vanzelf overwaait. Het raakt ons allemaal. Maar hoe we ermee omgaan, verschilt enorm. Voor de één is het een abstract probleem voor later, voor de ander een dagelijkse bron van angst. Pas als een…

Drie problemen staan klimaatmaatregelen in de weg. Ten eerste de neoliberale nadruk op individuele vrijheid, markten en deregulering. Dit biedt geen oplossing voor collectieve problemen die juist beperkingen van individuele vrijheid en markten en gecoördineerde regulering vereisen. Het is onvoldoende…

Het vertellen van verhalen vormt een onmisbaar onderdeel van elke cultuur: middels verhalen zoeken we niet alleen naar bevestiging en betekenis van de wereld waarin we leven, zij laten ons ook reflecteren op die wereld en hebben vervolgens de potentie…

Om het klimaatprobleem aan te pakken, moeten we het verbruik van CO2-intensieve producten en activiteiten verminderen. Maar om dat te bereiken, moeten we ongelijkheid verminderen. Empirische studies tonen aan dat hoe rijker individuen of gezinnen zijn, hoe CO2-intensiever hun levensstijl…

We moeten het in ieder geval niet zomaar laten gebeuren! De consequenties zijn daarvoor veel te groot. En waar politieke daadkracht achterblijft en bedrijven en burgers de urgentie ook wat uit het oog lijken te verliezen, zullen we toch met…

In Groningen storten huizen in vanwege de gaswinning. Dan kun je geen compensatie weigeren omdat aardbevingen nu eenmaal een natuurlijk verschijnsel zijn. Immers, er zijn geen botsende continenten in Groningen. Wie een gat in de Aarde boort om daardoor gratis…

Als tiener eind jaren ’70 kon ik kwaad worden over hoe de generatie van mijn ouders de Aarde behandelden. Er was bossterfte door zure regen, DDT had alle roofvogels gedecimeerd, lood uit de benzine verspreidde zich en zelfs de ozonlaag…

Door klimaatverandering krijgen we steeds vaker te maken met extreme weersomstandigheden. Langdurige droogte bedreigt oogsten, plotselinge neerslag kan steden onder water zetten, en hittegolven zorgen voor levensgevaarlijke situaties. Hoewel we allemaal geconfronteerd worden met deze gevaarlijke consequenties, zijn de effecten…

Mijn vader heeft het over “doen wat gedaan moet worden” terwijl hij terugblikt op een intens wereldverbeterleven, en de hond Noëlla titelt haar wandelgedicht “omdat het ook anders kan”. Waarom zouden we ze geen gelijk geven, en ook geloven in…

Guterres’ Code Rood geldt ook voor Azië. Indonesië, waar ik veel werk, is ‘s werelds grootste steenkoolexporteur en wordt bestuurd door tamelijk autoritaire neoliberalen. Media en parlement zijn veelal in handen van steenkool- en palmoliemagnaten. De meeste Indonesiërs geloven verzekeringen…

Stop met AI!

Laten we beginnen met het vraagteken. Er is geen vraagteken meer nodig. De opwarming is een feit voor de komende eeuwen, wellicht millennia, en dat geldt ook voor het feit dat er mee ‘omgegaan’ moet worden. Dan het ‘we’. Tja,…

Klimaatverandering zet onze manier van leven onder druk. Er zijn wereldwijd inmiddels steeds meer weersextremen en die nemen de komende decennia toe, zoals ook te lezen valt in het Sixth Assessment Report van het Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC).…

De opwarming van de aarde wordt veelal gezien als een opzichzelfstaand natuurwetenschappelijk fenomeen dat relatief kortgeleden is ontstaan en dat ‘we’ als ‘mensheid’ moeten zien tegen te gaan. Oplossingen worden hierbij vooral in de technologische hoek gezocht (CO2-opvang), of in…

Kunnen oudheidkundigen iets vertellen over klimaatverandering? Natuurlijk. Het gebeurt ook. Zo schreef de Amerikaanse archeoloog Eric Cline twee prachtboeken over de twaalfde eeuw v.Chr., toen de Bronstijdculturen van Egypte, Anatolië, Cyprus, Mesopotamië en Griekenland kampten met grote problemen, waaronder klimaatverandering.…

Klimaatverandering is geen ramp die ons overkomt — het is de ultieme kans om te breken met het zelfvernietigingssysteem dat de westerse wereld de afgelopen eeuwen heeft opgebouwd. Een systeem dat begon met het loskoppelen van mens en natuur in…

De olifant in de kamer Wij nemen kennis van Wij lezen in de krant Wij zien documentaires Wij luisteren naar podcasts Wij kijken naar de films van David Attenborough Wij hebben de olifant in de kamer haarscherp in beeld Wij…

Het lijkt helaas onmiskenbaar dat de reguliere aanpakken van adaptatie en mitigatie te laat komen. We reduceren emissies, we bouwen dijken, we vergroenen steden – maar de curve van opwarming buigt niet. Nadenkend over deze dystopische toekomst, bracht me tot…

Inleiding Hoe kunnen kunst en de geesteswetenschappen ons helpen omgaan met de klimaatcrisis? In een tijd waarin wetenschappelijke feiten overvloedig aanwezig zijn maar daadkracht vaak uitblijft, hebben we nieuwe manieren nodig om te denken, te voelen en te handelen. Kunst…

Wij het Bos Holland, Holtland, Houtland, ik voel mij onttroond. Jullie noemden het land naar onze bomen. Maar waar zijn zij? Economisch gewin. Alleen Ierland en Malta zijn nog armer dan ik. Ik, het Bos, leef in armoede, de armste…

Het grote geld stroomt net als water steevast naar het laagste punt. Het grote geld belandt, omdat het onpersoonlijk is, precies daar waar het geld het meeste rendeert. En dat leidt meestal tot uitbuiting van mensen en van de planeet,…

Maatschappelijke druk lijkt een werkzaam middel om ondernemingen een bepaalde kant op te laten bewegen, zoals vermindering van uitstoot van CO2. Maatschappelijke druk op ondernemingen is te koppelen aan mogelijk verlies van maatschappelijk draagvlak voor de activiteiten van die ondernemingen.…

Als milieujurist in het veld van de Rechten van de Natuur merk ik steeds opnieuw dat we de natuur- en klimaatcrisis vaak proberen te benaderen met meer technische wetten en regels en modellen. Alsof we, met genoeg kennis en techniek,…

Dat moeten we allemaal.

Het klimaatbeleid is op dit moment niet consistent en te weinig gericht op de lange termijn. De nationale regering lijkt vooral bezig te zijn met de korte termijn problemen van stikstof, woningbouw en netcongestie zonder een visie op de toekomst…

Vermijden is beter dan genezen! Dit was tot voor kort de gangbare logica in discours rond klimaatveranderingen. Er ging veel meer aandacht naar klimaatmitigatie dan naar klimaatadaptatie. Terwijl ook het voorkomen absoluut noodzakelijk blijft, blijkt dat we tegelijkertijd de aarde…

De gevolgen van de opwarming van het klimaat, bijvoorbeeld in de vorm van extreem weer en geopolitieke spanningen, zullen de komende jaren steeds dwingender onze aandacht opeisen. Dit moet ons echter niet gaan afleiden van onze inspanningen om die opwarming…

Onze samenleving is constant in beweging. Een blik op de afgelopen honderden jaren laat een opeenvolging van verschillende uitvindingen zien, die onze wereld meerdere malen op z’n kop hebben gezet. Deze ontwikkelingen hebben ons in eerste instantie veel welvaart gebracht.…

Alles wijst er op dat we de ambitie van het klimaatakkoord van Parijs, om de opwarming to maximaal 2o C te beperken, niet halen. De EU brengt de ambitie voor 2040 drastisch terug, Trump trekt zich terug uit het klimaatakkoord…

Dat is nogal een vraag. Om te beginnen weten we niet hoeveel die opwarming uiteindelijk gaat zijn. In 2025 lijken we, na voor het eerst in 2016 en daarna 2023 en 2024, de 1,5 graden opwarming weer te gaan aantikken.…

Klimaatverandering neemt steeds beangstigendere vormen aan en wordt aldus een brede wetenschappelijke consensus veroorzaakt door de verbranding van fossiele brandstoffen. Politici en beleidsmakers ondervinden echter steeds meer weerstand van mensen en bedrijven die klimaatbeleid ‘woke’ vinden en andere obstakels zien.…

“Hoe moeten we omgaan met de opwarming van de aarde?” – Dat is precies het soort vraag dat jonge mensen verlamt. Het triggert eco-angst, depressie en een gevoel van machteloosheid. Daarom stel ik mijn studenten liever een andere vraag: “hoe…

De wetenschap is duidelijk, de data zijn helder: we hebben een ernstig klimaatprobleem. En toch, in 2025 geloven mensen meer in sociale media dan in de wetenschap, en dát is het echte probleem. Er blijft zich nog steeds valse informatie…

De opwarming van de aarde is al lang geen verre dreiging meer, maar een realiteit die onze leefwereld blijvend verandert. Toch lukt het ons maar beperkt om daar effectief beleid tegenover te zetten, laat staan ook echt uit te voeren.…

We weten wat er aan de hand is. We weten wat er moet gebeuren. We zouden het best kunnen. Maar we doen het niet. Klimaatopwarming lijkt een probleem te zijn waar onze inventiviteit, ons samenwerkingsvermogen en al ons technologisch en…

Robotica, als snelgroeiende technologie, biedt zowel kansen als uitdagingen in de transitie in hoe we produceren, consumeren en innoveren met impact op de opwarming van de aarde. Enerzijds kunnen robots bijdragen aan het verminderen van de ecologische voetafdruk, anderzijds brengen…

De oplossingen zijn het probleem niet in de klimaat- en ecologische crisis. De opwarming van de aarde en de ‘global weirding’ die daarmee samenhangt, wordt veroorzaakt door een combinatie van broeikasgasuitstoot en veranderingen in landgebruik. We moeten daarom fossiele brandstoffen…